درسنامه آموزشی مطالعات فرهنگی کلاس دوازدهم انسانی

وابستگی فرهنگ و اقتصاد به یکدیگر

از نظر شما فرهنگ و اقتصاد چه رابطه‌ای با هم دارند؟ آیا در هر شرایط فرهنگی، پیشرفت اقتصادی اتفاق می‌افتد؟ تحولات اقتصادی چه تأثیری بر فرهنگ و سبک زندگی دارد؟

فرهنگ و اقتصاد در هر جامعه، تعامل مستمر و جدایی‌ناپذیر با یکدیگر دارند. همان‌گونه که اعتقادات، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری افراد بر پویایی، کیفیت و سرعت پیشرفت اقتصادی جامعه تأثیر دارند، تحولات اقتصادی نیز نقش مؤثری در تغییرات فرهنگی، باورها و رفتارهای مردم دارند.

«خوب زیستن» انسان‌ها، از یک سو به باورها، شایستگی‌ها، مهارت‌ها، سبک زندگی و فرهنگ آنان وابسته است و از سوی دیگر در گرو میزان و نحوه برخورداری از منابع اقتصادی و مادی مناسب می‌باشد. فرد یا جامعه‌ای که دارای امکانات و شرایط اقتصادی مناسب است و نیازهای زیستی او تأمین شده است، فرصت بهتر و بیش‌تری برای تأمین نیازهای روحی و تحقق اهداف و برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی خود دارد و بالعکس، فرد یا جامعه‌ای که فاقد حداقل‌های لازم برای تأمین نیازهای مادی و زیستی خود است، در تأمین نیازهای فکری و فرهنگی خود با مشکل روبه‌رو می‌شود.

مردم براساس فرهنگ خود، رفتار اقتصادی نشان می‌دهند به همین دلیل اقتصاددانان، در بررسی علل و عوامل پیشرفت کشورها، فرهنگ اقتصادی جامعه را در کنار سایر عوامل، مانند منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی، ترکیب جمعیتی و پیشرفت علمی، مؤثر می‌دانند. خودباوری، نظم‌پذیری، سخت‌کوشی و پشتکار، علاقه به کار گروهی، روحیه ریسک‌پذیری، خلاقیت و کارآفرینی، از جمله ویژگی‌های فرهنگی است که می‌تواند زمینه رشد و توسعه اقتصادی را فراهم آورد.

در دهه‌های اخیر، برخی از کشورها، پیشرفت اقتصادی چشمگیری داشته‌اند و سرمایه‌ها و درآمدهای کشور خود را به میزان زیادی افزایش داده‌اند، لیکن به دلیل عدم توجه به اقتضائات و شرایط فرهنگی توسعه، آسیب‌ها و مشکلات زیادی را در سطح ملی و جهانی به وجود آورده‌اند که تخریب محیط زیست و گسترش شکاف طبقاتی بین کشورهای توسعه یافته با کشورهای توسعه نیافته، نمونه‌هایی از این بی‌توجهی است.

در مکتب اسلام، که هدف نهایی، فراهم آوردن زمینه رشد معنویت و تعالی انسان و امت اسلامی است، اقتصاد به منزله ابزاری مهم باید در خدمت «خوب زیستن» افراد، آبادانی دنیا و ایجاد رفاه عادلانه قرار گیرد. در این مکتب، فقر زمینه‌ساز دوری مردم از دین معرفی شده و به مبارزه با آن دعوت شده‌اند. پیامبر گرامی اسلام (ص) می‌فرماید: «کادَ الفَقرُ اَنْ یَکونَ کُفرا» فقر مادی می‌تواند زمینه کفر و بی‌دینی را فراهم آورد.

ضرورت اصلاح فرهنگ اقتصادی کشور

بررسی ویژگی‌های فرهنگی ما ایرانیان نشان می‌دهد، برخی از باورها، نگرش‌ها، ارزش‌ها و رفتارهای ما، مناسب رشد و پیشرفت اقتصادی نیست. برای اینکه طرح‌ها و برنامه‌های اقتصادی، صحیح و درست اجرا شوند، لازم است باورها و رفتارهای ما اصلاح شوند و فرهنگ مناسب پیشرفت در کشور شکل بگیرد. برخی از این اصلاحات، عبارت‌اند از:

1- اصلاح الگوی مصرف

چرا میزان مصرف بسیاری از اقلام و کالاها در ایران بالاست؟ ریشه فرهنگی این «مسئله» چیست و برای درمان آن چه می‌توان کرد؟

جدول زیر نشان‌دهنده سرانه مصرف برخی از اقلام و کالاها در ایران و مقایسه آن با میانگین مصرف جهانی است.

مصرف کردن، به معنای استفاده درست از کالاها و خدمات برای رفع نیازها و امیال انسانی است. در کنار پدیده مصرف، که یک امر طبیعی و عادی بوده و ادامه حیات انسانی به آن وابسته است، پدیده دیگری در برخی از افراد و جوامع وجود دارد که از آن، به «مصرف‌گرایی» تعبیر می‌شود. «مصرف‌گرایی» عبارت از میل و گرایشی است، که براساس آن، افراد به دلایل مختلف، بیش از نیازهای واقعی خود، مصرف می‌کنند.

جامعه‌شناسان، اقتصاددانان، روان‌شناسان و صاحب‌نظران فرهنگی، پدیده «مصرف‌گرایی» را به عنوان یک «مسئله» و آسیب فرهنگی و بیماری اجتماعی در عصر حاضر، مورد نقد و بررسی قرار داده و تجزیه و تحلیل کرده‌اند و در تلاش‌اند برای درمان آن چاره اندیشی کنند.

یکی از مشکلات فرهنگی جامعه ما، تأثیرپذیری از نظام اقتصادی سرمایه‌داری است که چرخه اقتصاد آن بر تولید انبوه و مصرف فراوان استوار است. شرکت‌های اقتصادی آنان، در رقابت با یکدیگر و برای جلب مشتری بیش‌تر، از ظرفیت دستگاه‌های فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ها، برای تبلیغ مصرف کالای خود استفاده می‌کنند.

با توجه به محدود بودن جمعیت و بازار کشورهای سرمایه‌داری، آنها تبلیغات خود را متمرکز بر کشورهای دیگر کرده‌اند و ذائقه مردم کشورهای دیگر را به سوی مصرف بیشتر سوق داده‌اند. ترویج «مدگرایی» و تقویت روحیه «تنوع‌طلبی» که منجر به افزایش مصرف غیرواقعی می‌شود، در سرلوحه فعالیت دستگاه‌های تبلیغی قرار دارد.

با گسترش شبکه‌های اطلاع رسانی و تبلیغی، و نیز توسعه مراکز تولید و توزیع کالاها و خدمات تا دور افتاده‌ترین نقاط، و نیز توسعه شهرنشینی و تأسیس فروشگاه‌های بزرگ برای دسترسی آسان به کالاها و خدمات، مفاهیمی چون مدگرایی و مصرف گرایی، به عنوان «سبک زندگی نوین» مطرح شده و «هویت» افراد با میزان و نوع مصرف آنان، گره خورده است. علاوه بر این در بعضی از موارد، مصرف اجناس خارجی، یک ارزش و امتیاز اجتماعی قلمداد می‌شود.

2- اصلاح فرهنگ کار

کار، بخشی مهم از زندگی انسان است که در پاسخ به نیازهای فردی و اجتماعی انجام می‌شود. کار، موتور حرکت نظام‌های اقتصادی است و نقش تعیین کننده در حیات اقتصادی و اجتماعی جامعه دارد و صاحب‌نظران و اندیشمندان درباره آن دیدگاه‌ها و سخنان فراوانی بیان کرده‌اند.

ویل دورانت (1990): 
«کار، اولین رکن تمدن‌های بزرگی است که ما در تاریخ می‌شناسیم.» 

«کار» به مجموعه تلاش‌های فکری، روحی و جسمانی انسان گفته می‌شود که هدف آن، تولید کالا و خدمات و تعالی‌بخشی به‌وجود آدمی است.

«فرهنگ کار»، مجموعه باورها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و هنجارهایی است که مورد توافق افراد یک گروه یا جامعه بوده، مبنای تلاش و رفتار شغلی آنان قرار می‌گیرد. فرهنگ کار، نقش بنیادی در ارتقای سطح پیشرفت و توسعه جامعه دارد و همانند هر موضوع فرهنگی دیگر، در فرایند اجتماعی شدن، توسط اعضای گروه پذیرفته و درونی می‌شود. یکی از عوامل مؤثر در پیشرفت اقتصادی جوامع، فرهنگ کار و شایستگی‌های نیروی انسانی است. نیروی انسانی با انگیزه و مسئولیت‌پذیر، خلاق، دارای روحیه کار جمعی زمینه افزایش بازدهی منابع و رشد اقتصادی را فراهم می‌آورد.

در فرهنگ دینی ما، کار و تلاش، همانند مجاهدت در راه خدا، ارزشمند و مقدس است و علاوه بر کارکرد اقتصادی آن، به عنوان یک روش تربیتی و عبادی، موجب کمال انسان، تقویت عزت نفس و فضائل اخلاقی می‌شود. در مقابل، بیکاری و کم‌کاری، تنبلی و تن‌پروری، سوء‌استفاده از مال مردم و اموال عمومی، و سربار جامعه بودن ناپسند شمرده شده است.

علی‌رغم اینکه سابقه چندهزارساله تلاش نیاکان ما برای عمران و آبادانی کشور، و نیز تأکید تعالیم آسمانی اسلام، حکایت از پویایی فرهنگ کار در ایران دارد. لیکن امروزه، فرهنگ کار در جامعه ما با برخی کاستی‌ها روبه‌روست. گسترش روحیه مادی‌گرایی، اتکا به درآمدهای نفتی، دولتی شدن اقتصادی، ترجیح منافع فردی بر منافع و مصالح ملی و… از جمله اموری است که فرهنگ کار را آسیب‌پذیر کرده است و باعث کاهش تولید، افزایش مصرف، پایین بودن بهره‌وری و بالا بودن نرخ بیکاری شده است. 

برای اصلاح فرهنگ کار در جامعه، نهاد خانواده و نهادهای آموزشی و فرهنگی، نقش اساسی برعهده دارند. آنها با ارزشمند شمردن کار و کارگر، تقویت کار گروهی، مقابله با تنبلی و کم کاری، باور به کسب روزی حلال، تقویت روحیه خطرپذیری و کارآفرینی، تقبیح قاچاق، رشوه و رانت‌خواری و... می‌توانند این فرهنگ را در جامعه، نهادینه سازند و زمینه رشد و تعالی کشور را فراهم آورند.

3- گسترش فرهنگ کارآفرینی

به نظر شما در آینده چه مشاغلی از رونق خواهند افتاد و چه مشاغلی رونق بیش‌تری پیدا خواهند کرد؟ ویژگی‌های فرهنگ کار در آینده را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در دنیای پررقابت امروز، پیشرفت و استقلال کشورها، تنها به سرمایه، امکانات مادی و فناوری وابسته نیست، بلکه به انسان‌های خلاق، توانمند و کارآفرین، وابسته است.

«کارآفرینی»، فرایند خلق چیزی نو، از طریق برنامه‌ریزی و عقلانیت و با صرف وقت و تلاش بسیار و پذیرش خطرات احتمالی، برای کسب منافع مادی و معنوی، رضایت شخصی و استقلال مالی می‌باشد.

«کارآفرین»، کسی است که فعالیت اقتصادی کوچک و جدیدی را با سرمایه خود شروع می‌کند. او دارای ایده نو و جدید است، با تلاش فراوان و قبول مخاطره، محصول یا خدمات جدیدی را به جامعه ارائه می‌دهد. از ویژگی‌های کارآفرینان، خلق فرصت‌های جدید شغلی، عدم اتکای صرف به دولت و مشاغل دولتی و ریسک‌پذیری می‌باشد.

کشورهایی که فاقد روحیه و مهارت کارآفرینی هستند، به مصرف‌کنندگان کالاها و خدمات سایر کشورها تبدیل خواهند شد و از کاروان توسعه بازخواهند ماند. آسیب‌دیدگی فرهنگ کار و کارآفرینی در جامعه ما، دستیابی به توسعه و پیشرفت را با مشکل روبه‌رو کرده و استفاده از امکانات و ظرفیت‌های مادی و معنوی کشور، به‌ویژه توانمندی های نیروی انسانی جوان و خلاق را، آسیب پذیر نموده است.

از جمله اموری که به گسترش و تقویت «فرهنگ کارآفرینی» کمک خواهد کرد، عبارت‌اند از: گسترش روحیه پرسش‌گری و خلاقیت، تقویت اعتماد به نفس و شهامت تصمیم‌گیری، حمایت مادی و معنوی از افراد نوآور و خلاق، کاهش هزینه‌های ریسک و مخاطره، اصلاح نظام‌های مالی و اداری حاکم در جامعه، رفع نابرابری‌ها و تبعیض‌ها، گسترش آموزش‌های فنی و حرفه‌ای، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان.

اقتصاد مقاومتی، برنامه راهبردی برای اصلاح فرهنگ اقتصادی

دانش‌آموزان عزیز، حتماً عنوان «اقتصاد مقاومتی» را شنیده‌اید، به نظر شما اجرای این برنامه اقتصادی، به چه ویژگی‌های فرهنگی نیاز دارد؟

کشور ایران در مسیر تحقق اهداف خود، با موانع درونی و بیرونی روبه‌رو است. از جمله موانعی که کشورهای سلطه گر برای بازدارندگی جامعه اسلامی به‌کار گرفته اند، برنامه‌ها و تحریم‌های اقتصادی است. نظام سلطه، با هدف جلوگیری از پیشرفت و توسعه کشور و فراهم آوردن زمینه وابستگی اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، محدودیت‌ها و تحریم‌های چند جانبه علیه ما تدارک دیده است. ایجاد محدودیت در مبادلات ارزی و بانکی، فروش نفت، واردات و صادرات، دستیابی به فناوری‌های پیشرفته، جلوگیری از سرمایه‌گذاری خارجی … از جمله تحریم های امپریالیسم اقتصادی است.

متقابلاً برای دستیابی به پیشرفت و توسعه پایدار و همه جانبه و خنثی نمودن تحریم‌های اقتصادی، طرح‌ها و برنامه‌هایی از سوی مسئولان کشور تدوین شده است که یکی از آنها، سیاست «اقتصاد مقاومتی» می‌باشد.

سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، با توجه به استعدادهای سرشار معنوی و مادی و ذخایر و منابع غنی و متنوع کشور، برخورداری از نیروی انسانی متعهد و کارآمد و دارای عزم راسخ، تدوین و توسط مقام معظم رهبری برای اجرا ابلاغ شده است. این مجموعه در 24 بند، شامل راهبردها و تدابیر اقتصادی است.

طراحی برنامه برای دستیابی به پیشرفت اقتصادی، بدون اتکا به قدرت‌های سلطه‌گر و متناسب با آرمان‌های ملی، اقدامی شجاعانه و در عین حال دشوار بوده و نیازمند تدبیر و برنامه‌ریزی دقیق و فرهنگ مناسب است و مشارکت و همراهی تمام آحاد جامعه را می‌طلبد حفظ وحدت و انسجام ملی، باور به توانمندی‌ها، منابع و امکانات خود، پایداری و مقاومت در برابر فشارها، کار و تلاش مضاعف، مصرف کالاهای ایرانی، می‌تواند تحریم‌های نظام سلطه را خنثی سازد.